STETESKOP NET --> Tibbi_Makale --> RADYASYON VE EKSTRAVAZASYON YARALARINDA HEMŞİRELİK BAKIMI

İ.Ü Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Sürekli Tıp Eğitimi Etkinlikleri

Yara Bakımı ve Tedavisi Sempozyum Dizisi No:67 s.173-183

RADYASYON VE EKSTRAVAZASYON YARALARINDA HEMŞİRELİK BAKIMI

Uzm. Hem. Derya Akpınar KAYA

İÜ Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Radyasyon Onkolojisi ABD

Ekstravazasyon ve Yara Bakımı

Ekstravazasyon, intravenöz uygulama sırasında bir ilacın istemsiz olarak perivasküler ve subkütan boşluğa verilmesi ya da sızmasıdır. Sonuçta damar dışına kaçan farmakolojik ajanların doku harabiyeti yapması ile karakterize bir durumdur. Kemoterapi uygulamaları sırasında sık görülen erken bir komplikasyon olmasına karşın, etkileri geç dönemde de devam edebilmektedir.

Tüm ilaç uygulamalarında ekstravazasyon, çocuklarda yetişkinlerde ise % 22 oranında görülmektedir. Kemoterapi uygulamalarında görülen komplikasyonların % 0,5-6'sı ilaç ektravazasyonudur. Onkolojiye özel alanlarda deneyimli onkoloji hemşireleri tarafından yapılan kemoterapi uygulamalarında % 0,1, genel hastane ortamlarında % 2-5, implante portlarda ise % 0,3-6 oranında ekstravazasyon görüldüğü bildirilmiştir. Tüm vezikan ilaçların ekstravazas-yonlarının yaklaşık 1/3'ünde cerrahi gerektiren ciddi yaralanmalar görülür.

Kanser tedavisinde kullanılan ilaçlar, ekstravazasyon oluştuğunda gelişen lokal etkilere göre sınıflandırılır.

• Vezikan ilaçlar: Ekstravaze olduklarında, lokal ülserasyon ve nekroz meydana getiren ajanlardır. Damar dışına kaçtıklarında hemen ağrı, kızarıklık ve şişlik ortaya çıkar ve izleyen birkaç gün içerisinde bül oluşumu, ülserasyon ve lokal nekroz meydana gelir.

• İritan ilaçlar: Nekroz olmadan yanma ya da enflamasyon oluşturan ajanlardır. Ekstravazasyon gelişince ya da gelişmeden de damar duvarında iritasyon yaparak yanma ve ağrı hissi yaratır. Ayrıca nekroz oluşturmadan flebite kadar gidebilen enflamasyona neden olur. Uygulama yerinde, ven boyunca kırmızı lekeler halinde ortaya çıkan alerjik reaksiyona kızarıklık reaksiyonu denir.

• Non-vezikan ilaçlar: Belirgin vezikan ya da iritan etkileri olmayan ajanlardır.

Not: Değerlendirme kriterleri Ek 1'de gösterilmiştir.

Kemoterapotik ajanların vezikan etkilerini DNA'ya bağlanarak nükleik asit düzeyinde doku hasarı meydana getirenler ve nükleik asit etkili olmayanlar şeklinde bir gruplama da yapılabirir. Nükleik asit etkili olmayanlar hızlı bir doku harabiyeti meydana getirirler ama çabuk metabolize olarak etkilerini kaybederler. Bu tip yaralanmalar yanıklara benzer ve iyileşme süreci normal doku iyileşmesi gibidir. Nükleik asit etkili olanlar ise akut bir doku hasarı meydana getirmezler ama DNA düzeyinde uzun süreli etkileri vardır. Nükleik asit etkili olan ve olmayan vezikan ilaçlar Tablo 1'de verilmiştir.

Tablo 1. Vezikan ve İritan ilaçlar

DNA'ya bağlanan vezikan ilaçlar Alkilleyici ajanlar Antrasiklinler Diğerleri	Nitrojen mustard. Daunorubicin, Doxorubicin, Epirubicin, İdarubicin. Dactinomycin, Mitomycin C.
DNA'ya bağlanmayan vezikan ilaçlar Vinka alkaloidleri Taksanlar	Vinblastin, Vincristin, Vinorelbin. Docetaxel, Paclitaxel.
İritan İlaçlar Alkilleyici ajanlar Antimetabolitler Diğerleri	Carmustin, Dakarbazin, Carboplatin, Cisplatin, Siklofosfamid, İfosfamid, Oxaliplatin. Sitarabin, Fludarabin, 5-Fluorouracil, Gemcitabin, Methotreksat İrinotecan, Bleomycin, Etoposit

Risk Faktörleri

Ekstravazasyon gelişmesi için çok sayıda risk faktörü vardır. Damar yolu ile ilgili anatomik özellikler, mekanik nedenler, hastaya ait kişisel özellikler, ilacın doku ile temas süresi ve yoğunluğu bu etkenlerin başında gelir. Risk faktörlerini aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

• Sitotoksik ajanı uygulayan kişiye ait risk faktörleri;

• Damar yolu açma ve ilaç uygulamadaki eğitim ve deneyim eksikliği,

• Konunun önemi ve oluşabilecek ciddi hasarın bilinmemesi / önemsenmemesi,

• İnfüzyon takibinde yetersizlik, yorgunluk, dikkatsizlik,

• Katater/iğnenin travmatik bir şekilde yerleştirilmesi.

• Hasta ile ilgili risk faktörleri;

• Rahatsızlığını bildirememe durumu (çocuk/yaşlı/koma hali),

• Düşkünlük/genel durumun bozuk olması,

• Vasküler bütünlüğün bozuk olması / Dolaşım bozukluğu öyküsünün olması,

• Yerleştirilen kateterin yanlışlıkla oynatılması,

• Beden ısısında değişmeler (venöz spazmlara neden olabileceğinden),

• Kan basıncında yükselme(venöz spazmlara neden olabileceğinden),

• Psikolojik faktörler(venöz spazmlara neden olabileceğinden),

• Hatırlatma fenomeni ve nöropatik duyusal bozukluk bulunması.

• İlaç uygulanan ven bölgesi ile ilgili risk faktörleri;

• Aksillada cerrahi girişim sonucu extremite ödemi olması,

• Eklem, hayati sinirler ve tendonlar yakınına katater yerleştirilmesi,

• Alt extremitelerin uygulamada kullanılması,

• Enfeksiyon sırasında ekstremitenin hareketsizliğinin sağlanamaması,

• Daha önce radyasyon tedavisi olan alanın kullanılması.

• İlaç uygulanan venin durumu ile ilgili risk faktörleri;

• Birden fazla girişim yapılan venin kullanılması (venler distalden proksimale doğru kullanılmalıdır.),

• Küçük çaplı, frajil/narin venlerin kullanılması,

• Hastada var olan periferik IV kanülün vezikan ilaç uygulaması için kullanılması,

• Ven trombozu ve flebit gelişen damara ilaç uygulanması.

• İlacın uygulanması ile ilgili risk faktörleri:

• İlacın uygunsuz konsantrasyonda hazırlanması,

• Osmoloritesinin yüksek olması,

• Uygulamada ilacın veriliş hızının fazla olması. Periferde ekstravazasyon hasarının en sık karşılaşıldığı yerler;

• El ve ayak üstü

• Antekübital fossa

• Eklemçevresi'dir.

Klinik Bulgular

Ekstravazasyonun belirtileri infüzyon sırasında ya da birkaç gün sonra ortaya çıkabilir. Doku hasarının genişliği ekstravaze olan ajanın hacmi ve miktarı ile doğrudan ilişkilidir. Tüm ekstravazasyon durumlarında klinik bulgular birbirine benzer özelliktedir. Genellikle enjeksiyon yerinde ağrı, yanma ya da batma yakınmaları vardır. Fizik muayenede şişlik ve kızarıklık mevcuttur ve lokal bir endürasyon görülebilir. Endürasyonun 24 saatten daha uzun sürmesi gelişebilecek bir ülserasyonun habercisi olabilir. Ülserler, ülser kavitesine bağlı olarak genellikle 1-2 hafta kadar devam edip daha sonra siyah bir skar halinde iyileşir.

Ekstravazasyon geliştiğinde; ilk saatler içinde genellikle,

• Vazodilatasyon,

• Ağrıda artma,

• Eritem

• Ödem görülür.

Takip eden günlerde ise;

• Kapiller damarlarda tromboz,

• Eritrositlerin ekstravazasyonu,

• Kollajen yıkımı,

• Ağrı, eritem ve endürasyonla birlikte ciltte soyulma gelişebilir.

Ekstravazasyon sonrası ilk haftalar içinde genellikle;

• Değişik derecelerde ağrı,

• Yara sahasının sklerozu,

• Derinin atrofiye gitmesi,

• Ülserasyon görülebilir,

• Tendonlar ve nörovasküler yapılar açıkta olabilir.

• Bu dönemde sıklıkla yarada enfeksiyon gelişir.

Lokal kan akımının yetersizliği ve geniş nekrozların olması yara iyileşmesini etkiler. Ayrıca immün yetersizlik, beslenme bozukluğu, bakteri kolonizasyonu ve enfeksiyon gelişmesi de yara iyileşmesini geciktirir. Bazı olgularda, gelişen ülserlerin iyileşmesi 6 ay ya da daha uzun sürebilir. Bu dönemde ağrı ve kontraktürler daha sık görülür.

DEVAMINI OKUYABİLMEK İÇİN[ ÜYE OL] VEYA [ GİRİŞ YAP]